หน้าแรก สพฐ. กระทรวงศึกษาธิการ สภาการศึกษา ก.ค.ส. คุรุสภา สพท.อบ.4

การทำพานบายศรีผ้า
ภูมิปัญญาท้องถิ่นสู่โรงเรียน

บายศรี

บายศรี เป็นของสูงเป็นสิ่งที่มีค่าสำหรับชาวไทยตั้งแต่โบราณมาถึงบัดนี้
เราจัดพิธีสังเวยและทำขวัญในวาระต่างๆ ซึ่งต้องมีบายศรีเป็นสิ่งสำคัญในพิธีนั้น ๆ เป็นศาสนพิธีของพราหมณ์
บาย เป็นคำเขมร แปลว่าข้าวสุก
ศรี เป็รคำมาจากภาษาสันสกฤต ตรงกับภาษาบาลี ว่า สิริ  แปลว่ามิ่งขวัญ รวมความว่า บายศรี แปลว่า ขวัญ หรือสิ่งที่ทำให้สัมผัสกับความดีงาม บายศรี คือภาชนะที่ตกแต่งสวยงาม
สำหรับใส่อาหารความหวาน ในพิธีและพิธีสังเวยบูชาและทำขวัญต่าง ๆ ทั้งในพระราชพิธีและพิธีของราษฎร

ครูบายศรี
ครูบายศรี หมายถึง ผู้ริเริ่มคิดประดิษฐ์ทำบายศรี การทำบายจึงต้องรำลึกถึงครูบายศรีอยู่เสมอ
ผู้เรียนจะต้องได้รับอนุญาต มีการยกครูก่อนจึงเรียนได้ ถ้าฝ่าฝืนจะมีอันเป็นไปต่าง ๆ นานา
ในปัจจุบันการทำบายศรีนำมาสอนในโรงเรียน เพื่อเป็นสิริมงคลแก้ผู้ทำจะต้องทำบุญใส่บาตร
อุทิศส่วนกุศลให้แก่ครูบายศรี และให้ท่านอำนวยอวยพรให้สิริมงคล การทำบายศรีสามารถนำไปประกอบเป็นอาชีพได้

ส่วนประกอบและอุปกรณ์การทำบายศรีผ้า
                ส่วนประกอบของบายศรี
เล็บมือนาง  คือการม้วนให้มีลักษณะแหลมเรียว เย็บเรียงติดกัน
ตัวแม่หรือตัวลูก หรือบางทีเรียกว่า “องศ์” องศ์แม่ประกอบด้วยเล็บมือนาง ๗ ตัวและองค์ลูกประกอบด้วยเล็บมือนาง ๕ ตัว
การประกอบ  ม้วนกรวยแหลมใส่ตรงกลางบายศรี ตัดให้ได้รูปทรง ส่วนด้านในของกรวยนำไม่ใผ่
บักเข้าเพื่อจะเสียบดอกไม้ให้มั่นคง

อุปกรณ์บายศรีผ้า

  1. ผ้าทีซีสีเขียว                                         8. กระดาษหนังสือพิมพ์
  2. ดอกพุดร่วงพลาสติก                              9. ผ้าออแกนซ่าสีเหลือง
  3. ดอกดาวเรืองผ้า                                    10. ดอกรักพลาสติก
  4. โฟมรองพาน หนา 1 นิ้ว                         11. ด้ายร้อยมาลัย
  5. พานขนาด 14 ซ.ม. 2 พาน                    12. เข็มเย็บผ้า ลวดเย็บกระดาษ
  6. กรรไกร ครีม กาว                                   13. ไม้ระกำ
  7. ฟองน้ำหนา 0.3 ซ.ม.

การพับ(ม้วน)ตัวบายศรีผ้า

  1. ตัดกระดาษเท่าผ้า วางฟองน้ำตัดขนาดครึ่งหนึ่งของกระดาษวางทาบลงบน
    กระดาษด้านซ้าย(หรือขวา)หมุนพับกระดาษพร้อมกับ
    ฟองน้ำทแยงลงมาสองทับ
  2. วางดอกพุดลงฟองน้ำม้วนต่อไปโดยจับยอดที่ใส่ดอกพุดให้แน่นอนขณะหมุนหรือม้วน
  3. ม้วนไปจนเลยครึ่งแผ่นกระดาษ จับปลายยอดให้แน่น
  4. พับกระดาษส่วนที่เหลือลงมา แล้วหมุนต่อไปจนหมดกระดาษ ปรับให้อยู่กึ่งกลางนิ้วแล้วเย็บติด
  5. นำนิ้วที่ม้วนเสร็จ ด้วยกระดาษและฟองน้ำมาวางทาบบนผ้าโดยวางเฉียงที่มุมผ้า ม้วนผ้าหรือหรือ
    พันผ้าปิดนี้วกระดาษ โดยขณะม้วนจับปลายยอดให้หมุนตาม
  6. ม้วนไปเกือบหมดผ้า พับผ้าส่วนที่เหลือเข้าด้านในม้วนต่อจนหมดผ้า ปรับให้อยู่กึงกลางนิ้วแล้วเย็บติด

การเข้าตัวบายศรีผ้า
แบบเข้าตัวด้านหลัง

  1. นำตัวลูกทากาวด้านหลังงวางทับบนตัวแม่ลดลงมาประมาณ 1 เซนติเมตร นำผ้านุ่งที่ติดกระดาษไว้
    แล้วนำมานุ่งเข้าด้านหลัง
  2. พับผ้านุ่งด้านหนึ่งทแยงมุมลงประมาณ 30 องศา
  3. พับลงไปทับตัวบายศรีนิ้งโป้ง อีกด้านดันตัวบายศรีให้กระชับ
  4. พับผ้านุ่งอีกด้านห่มเช่นเดียวกัน
  5. จัดแน่นกระชับแล้วเย็บติด
  6. นำตัวลูกตัวต่อไป ทากาวปิดทับบนผ้านุ่งโดยกะระยะ
  7. เมื่อจัดได้ระดับแล้วเย็บติดให้ได้ระดับสวยงามทั้งด้านหน้าหลัง ข้อควรระวัง ไม่ควรดึงผ้านุ่งแน่นเกินไปจะทำให้ตัวบายศรีผอมทำให้ไม่สวยเมื่อนำ
    ไปประกอบบายศรี

 

การประกอบพานบายศรีเทพ

  1. ข้าตัวบายศรีเก้าชั้น จำนวน 8 องศ์โดยวิธีการนุ่งผ้าด้านหน้า
  2. ม้วนกรวยขนาดความสูงตามต้องการ ความกว้างของปากกรวยลงจากความกล้างของพานประมาณ 1 นิ้ว
    ถ้าต้องการผอมสูงลดลงได้
  3. เตรียมพานโดยใช้ผ้าทากาวบนโพมรองพานติดกับโฟมให้แน่น
  4. นำกรวยวางทาบบนพานใช้ดินสอเขียนเป็นวงรอบปากกรวยตามรอยที่เขียนทากาวปัก
    ไม้ตรงรอยที่เขียนทากาวที่ไม้เพื่อให้ติดกับกาว
  5. ทากาวรอบปากกรวยแล้วนำไปสวมครอบบไว้ใช้มือกดให้แน่น
  6. บายศรีองศ์ 8 ปักลงในพานโดยใช้ยอดบายศรีตัดกับลกรวย
  7. นำบายศรีองศ์ 9 อีกองศ์ในทิศตรงข้ามปรับให้ยอกอญุ่ระดับเดียวกัน
  8. ปักอีก 2 องศ์ให้ครบ 4 ทิศ ระยะห่างแต่ละองศ์เท่ากัน
  9. ปักอีก 4 องศ์ ในช่องว่างทั้ง 4 ทิศโดยรอบ
  10. ตกแต่งพานเพื่อปิดรอยกาวและเพื่อความสวยงาม ดังนี้
    1. ใช้ตุ้งติงมัดติดกับไม้กลัดดอกดาวเรืองให้แน่น
    2. นำดาวเรืองที่มัดแล้วไปปักใต้ตัวบายศรีองศ์ 9 ทั้ง 4 ทิศ
    3. นำดอกดาวเรืองเสียบไม้กลัดไปปักใต้บายศรีอีก 4 องศ์
    4. ยอดกรวยประดับด้วยดอกบัวหลวงหรือมาลัยตุ้มดอกไม้ต่าง ๆ
  11. จัดตกแต่งบายศรีให้เรียบร้อยสวยงาม เมื่อจัดตกแต่งเสร็จแล้วจะได้พานบายศรีผ้าที่สวยงาม
    พร้อมที่จะนำไปใช้ในพิธีต่าง ๆ ได้ตามต้องการ

ประโยชน์ของพานบายศรีผ้า/วิธีใช้
บายศรีผ้า ถึงแม้จะเป็นของแห้ง ไม่ใช่อุปกรณ์เครื่องสดแต่มีความสวยงาม เก็บไว้ได้นาน
นำไปใช้ประโยชน์ต่าง ๆ ได้เช่นเดียวกับบายศรีสด บายศรีผ้า นำไปใช้ในพิธีต่าง ๆ ได้แก่

  1. การบูชาพระรัตนตรัย เทพเจ้า บูชาครู
  2. พิธีสู่ขวัญ พิธีสมโภช
  3. ตกแต่งสถานที่
  4. เป็นของขวัญ ของฝากสิริมงคลทั้งผู้ให้และผู้รับ
  5. เป็นการแสดงออกซึ่งเอกลักษณ์ไทย มีจิตสำนึกไทย รักความพอเพียงของผู้ครอบครอง
<<<ย้อนกลับ